Volgend artikel

Achtergrond

‘WE MOETEN ACHTER ONZE BUREAUS VANDAAN’

Innoveren met een challenge

7 minuten leestijd

De badkamer-challenge, de warmwater-challenge, de 100%gezond-wonen –challenge, Reinvent the habitat, een challenge om huizen op een nieuwe manier te bouwen. Voorbeelden van wedstrijden waarmee corporaties noodzakelijke innovaties in gang willen zetten. Hoe pakken ze dat aan? Wat levert het op? Enkele lessen uit de praktijk. 

Als je woonomgeving je niet meer gelukkig maakt, vlieg je met huis en al naar een locatie die meer woongeluk biedt. Dat is het idee achter het concept Het vliegende huis, een van de inzendingen voor de challenge Reinvent the habitat van de Amsterdamse woningcorporatie Eigen Haard. In deze challenge werkt Eigen Haard samen met de bouwers/ontwikkelaars BAM Wonen en AM.

De samenwerkingspartners willen hiermee nieuwe manieren van huizen bouwen ontdekken. Met als inzet: 100 procent woongeluk voor de bewoners en halvering van de bouwkosten. ‘Een ambitieus doel’, erkent Danny Wijnbelt, directeur Ontwikkeling en Zakelijk Beheer Eigen Haard. ‘We willen de sector opschudden, de grenzen van onze mogelijkheden opzoeken.’

Het is een van de lessen die ook woningcorporatie Mitros deelt over de aanpak van een challenge: stel een ambitieus doel. ‘Dat inspireert deelnemers en geeft je ook als corporatie de benodigde energie, want een challenge vergt een lange adem’, zegt projectleider Innovatie Gerdi Berkers van Mitros.

‘In de communicatie helpt een ambitieuze vraag ook. Onze challenge-slogan was: renoveer een badkamer in één dag met minder overlast en tegen lagere kosten. Dat prikkelde niet alleen deelnemers, maar ook de media.’

Er verandert veel in onze samenleving. Zo is er de dringende verduurzamingsopgave, moeten we zelfredzamer zijn en meer voor elkaar zorgen, zijn er meer kleine huishoudens, worden we ouder. En er zijn nieuwe technologische ontwikkelingen, zoals de internet of things. Het wonen is ondertussen al een eeuw min of meer hetzelfde.

Vernieuwing is noodzakelijk, ook bij woningcorporaties. ‘Dat vraagt echt om een andere manier van denken’, zegt Jeroen Duvergé, strategisch innovatiemanager bij Elkien in Friesland. ‘En dat kunnen we niet vanachter ons bureau.’ Een challenge is een van de manieren om innovatie in gang te zetten. Dat gebeurt meestal in de vorm van een competitie gebaseerd op een prijsvraag om de markt en andere partijen van buiten oplossingen voor een vraagstuk te laten ontwerpen.

Ontwerp uit Zuid-Afrika
De challenge Reinvent the habitat leverde bijna 200 inzendingen uit binnen- en buitenland op. Waaronder radicale ideeën, zoals het vliegende huis. ‘Leuke, futuristische breinopeners’, zegt Wijnbelt, ‘maar nu natuurlijk nog niet uitvoerbaar’. 

Uit vijf finalisten heeft de jury twee winnende concepten verkozen. RAW module is een van de winnaars. Met dit modulair ontwerp zijn tegen relatief lage kosten appartementen van zowel 30 als 60 vierkante meter te bouwen. De indeling is flexibel aan te passen aan de wensen van bewoners.

‘Leuke futuristische breinopeners...’

Een goed voorbeeld van vernieuwing, noemt Wijnbelt het. ‘Wel bouwbaar, in Zuid-Afrika is het al op kleine schaal gerealiseerd. Maar in Nederland nog onbekend.’

Het is de bedoeling dat de fabrikant een prototype gaat bouwen in een proeftuin van de TU Delft. ‘Drielaags, omdat onze opgave grotendeels bestaat uit appartementenbouw. De Nederlandse bouwwereld heeft nog niet veel ervaring met gestapelde, modulaire bouw. Dus ook dat is vernieuwend.’

De Utrechtse corporatie Mitros heeft inmiddels ervaring met twee challenges: badkamer-in-één-dag en 100%GZNDwonen. Eind 2016 zocht de corporatie de publiciteit met haar eerste challenge en vroeg wie een badkamer kan renoveren in één dag, met minder overlast en tegen dezelfde kosten en kwaliteit.

Aan die daadwerkelijke start gingen echter zeker 9 maanden vooraf, waarin de corporatie zocht naar de juiste vraag en de juiste vorm, vertelt Gerdi Berkers. Mitros is daarbij ondersteund door een externe organisatie, het House of Open Innovation. Lees ook het interview met directeur Rick Wielens.

Uit 33 inzendingen en vier finalisten koos de jury in 2017 twee winnaars. Hun badkamerwanden zijn in de fabriek al helemaal klaar gemaakt. Beide winnaars plaatsten in juni van dat jaar twee nieuwe, verschillende badkamers in één dag. De twee bedrijven zagen echter nog tal van verbetermogelijkheden en gingen daarmee aan de slag. Uiteindelijk zijn de eerste badkamers bij bewoners in juli 2018 geplaatst in Nieuwegein.

Kees en Anja van den Ham in hun nieuwe badkamer.

En ook dat leidt weer tot verbeteracties. ‘Een challenge is geen project met een duidelijk begin en een einde’, zegt Berkers. ‘Het is een langdurig innovatieproces met verschillende leereffecten die invloed hebben op onze interne bedrijfsorganisatie.’ De innovatie van de badkamer in één dag is onderdeel van een nieuwe vraaggerichte interieuraanpak van Mitros. 

‘Daarbij integreren we tijdens renovaties drie typen onderhoud: het dagelijkse, het mutatie en het grootschalige onderhoud. Dat betekent nog al wat voor onze medewerkers. Daarom introduceren we die nieuwe aanpak stapsgewijs en beginnen we met de pilot in Nieuwegein. Pas als de nieuwe werkwijze goed loopt, integreren we deze met onze bestaande werkprocessen.’

Marktpartijen gaan samenwerken
Vooral de challenge 100%GZNDwonen heeft veel losgemaakt in de markt, zegt Berkers. De twee winnaars zijn nu aan de slag met een prototype om te laten zien dat hun concept echt leidt tot woningen zonder tocht, schimmel en te veel vocht. Het bedrijf FreshR is één van de winnaars.

‘We introduceren de nieuwe werkwijze stapsgewijs, want het betekent nogal wat voor onze organisatie’

Projectmanager Coen Borren vertelt dat zijn bedrijf dankzij de challenge van Mitros de samenwerking is aangegaan met een architect, bouwonderneming, installateur en een bureau dat bewoners en werknemers over gezondheid adviseert. Zij ontmoetten elkaar op een bijeenkomst van Mitros voor potentiële deelnemers. 

Samen ontwikkelden ze vervolgens een van de winnende concepten: een ventilatiesysteem in de gevel dat er onder meer voor zorgt dat verse lucht voorverwarmd de woning binnenkomt. ‘Dankzij onze samenwerking kan het systeem bijvoorbeeld niet alleen tijdens grote renovaties aangebracht worden, maar ook als een individuele bewoner problemen heeft met vocht, tocht of schimmel’, legt Borren uit.

Het adviesbureau dat verstand heeft van gedrag zorgde ervoor dat de samenwerkingspartners met bewoners zijn gaan praten. ‘Dat heeft ons geleerd dat er bewoners zijn die willen dat het ventilatiesysteem automatisch zijn werk doet maar dat een andere groep dat ook zelf wil kunnen instellen. Ons ontwerp komt aan beide wensen tegemoet.’ Borren is ervan overtuigd dat er zonder deze samenwerking een minder innovatieve oplossing zou zijn bedacht.

Ook woningcorporatie Elkien gaat daarvan uit. De twee winnaars van hun warm-waterchallenge hebben innovatieve concepten bedacht om woningen energiebesparend te voorzien van warm water. Bij de uitreiking van de prijzen riep Elkien de twee Zweedse winnaars nadrukkelijk op tot samenwerken en hun oplossingen te combineren om tot een nog beter resultaat te komen.

Prijzengeld
Innoveren kost tijd én geld. Het prijzengeld bij de badkamerchallenge bedroeg bijvoorbeeld 80.000 euro. Mitros maakte ook een website en organiseerde tal van events en bijeenkomsten. Ook de beide winnaars van de 100%GZNDwonenchallenge ontvangen een vergoeding en mogen aan de slag met een demonstratie van een 100 procent gezonde woning.

‘In corporatieland kunnen dit soort kosten met argwaan bekeken worden’, stelt Mitros in haar lijstje met geleerde lessen. Berkers: ‘Wees er daarom transparant over en relativeer de kosten door te laten zien wat de opbrengst is voor de huurders die straks baat hebben bij de innovatie.’

Ook de challenge Reinvent the habitat heeft geld gekost. Dat is behalve door BAM Wonen en AM deels door corporatie Eigen Haard opgebracht, zegt Wijnbelt. ‘Van het geld dat wij in deze innovatie hebben geïnvesteerd willen we natuurlijk het liefst wel opbrengsten zien.

Dat kan bijvoorbeeld door aanspraak te maken op de eerste woningen als het concept daadwerkelijk uitgevoerd wordt.’ Daarbij zou het enorm helpen als we samen met andere corporaties onze vraag opschalen, vervolgt hij. ‘Hoe groter het volume van de opdracht, hoe lager de productiekosten voor het bedrijf. Op die manier komt onze investering helemaal ten goede aan de Nederlandse volkshuisvesting.’

Zowel Mitros als Eigen Haard en Elkien zijn hun challenges zelfstandig als corporatie gestart. Berkers: ‘Bij onze eerste twee challenges, moesten we echt nog ervaring opdoen. Daarom zijn we alleen begonnen. De resultaten stellen we wel aan iedereen beschikbaar.’

Mitros is inmiddels met een nieuwe challenge gestart: deze keer over duurzaamheid. ‘Daarbij bundelen we vanaf het begin de krachten van alle Utrechtse corporaties. En als het lukt, doen ook nog corporaties van elders in het land mee.’

Innovatiechallenge Leefbare Wijken en Buurten 2018-2019

Onderdeel van de Vernieuwingsagenda is de Innovatiechallenge Leefbare Wijken en buurten 2018-2019. Daarin gaan zo’n 90 experts in zes teams een jaar lang werken aan zes actuele complexe maatschappelijke vraagstukken aangereikt door corporatiebestuurders.

De teams vormen een krachtenbundeling van koplopers uit de wetenschap, de markt, de overheid en de corporaties. Zij werken aan concrete en vernieuwende antwoorden en domein overstijgende oplossingen. Daarin is vanzelfsprekend ook een bepalende rol weggelegd voor huurders en hun ervaringen.

Aedes, KWH en het Blomberg Instituut organiseren de Innovatiechallenge en verwachten dat deze vernieuwende methodiek behalve oplossingen straks ook een krachtig netwerk van innovators oplevert.

Scherpe vraagstelling
Is een challenge het antwoord op iedere innovatievraag? Nee, zegt Wijnbelt. ‘Tegenwoordig lijkt het een beetje een modewoord, maar een challenge is zeker niet bedoeld om voor iedere vernieuwing in te zetten. Dan is het instrument ook niet meer geloofwaardig.’

Een challenge is bij uitstek geschikt om de markt te prikkelen met een scherpe vraagstelling. Stel je die vraag te breed, krijg je reacties die je niet kunt vergelijken. Stel je de vraag te smal, krijg je antwoorden die je kon verwachten en ontstaat er geen vernieuwing, zegt Berkers. Een challenge moet geen doel op zich zijn, vinden de gesprekspartners.

Een challenge is bij uitstek geschikt om de markt te prikkelen met een scherpe vraagstelling

Iedere innovatie begint met rondkijken, ook een challenge. ‘Doe dat in de corporatiebranche, maar vooral ook erbuiten. Verwonder je over andere sectoren’, adviseert Berkers. Jeroen Duvergé, de innovatiemanager van Elkien, komt uit zo’n andere branche. Hij was onder meer marketingmanager bij ABN AMRO. Het is hem opgevallen dat veel woningcorporaties en bouwbedrijven nog erg naar binnen gericht zijn.

‘Er is veel voor nodig om die culturen te veranderen, om ze wendbaarder te maken’, zegt hij. ‘Met een challenge kunnen we dat stapje voor stapje aanpakken en zo samen steeds grotere stappen maken.’ Liefst ziet hij dat corporaties daarbij meer gezamenlijk optrekken en samen experimenteren. ‘We moeten dus samen achter onze bureaus vandaan.’

Tekst: Marjon van Weersch