Volgend artikel

Achtergrond

‘DATA HEBBEN NOOIT HET LAATSTE WOORD’

7 minuten leestijd

Corporaties verschillen sterk in hoe ver ze zijn met datagedreven werken. Voorlopers Woonstad Rotterdam en Actium in Assen vertellen met welk doel zij data gebruiken. En over de voordelen die dit corporatie en bewoners kan opleveren. In discussies over het gebruik van data domineren vaak de risico’s. Denk aan privacyschendingen of stigmatisering door algoritmes. Hoe gaan de corporaties daarmee om?

‘Een gesprek over het gebruik van data werkt het beste als we laten zien wat het voor een corporatie concreet kan betekenen’, zegt Edwin Miedema, strategisch adviseur Digitale Transformatie bij Actium. ‘Anders blijft het te abstract.’ Ook in dit gesprek maakt hij data daarom al snel toegankelijker door ze te visualiseren.

Collega Gerald Kamphuis, medewerker Service en Beheer, laat op zijn laptop een geografische weergave zien van alle 16.000 woningen van Actium in Friesland en Drenthe. Kamphuis zoomt in op een wijk in Assen. Een kaart toont het energielabel van de woningen. ‘De huidige norm is label B, maar we willen natuurlijk naar CO2-neutrale woningen’, zegt Miedema.

‘Voorheen zou Actium de vervolgstappen in de verduurzamingsaanpak enkel baseren op de vastgoedgegevens. Welk type woningen leent zich bijvoorbeeld het beste voor verdere isolatie of voor zonnepanelen? Nu kunnen we daar een dimensie aan toevoegen, bijvoorbeeld inkomensgegevens op wijkniveau.’

Generieke data
Kamphuis en Miedema benadrukken dat die laatste data ‘generiek’ zijn; de daadwerkelijke inkomens van individuele huishoudens weten ze niet. Dit soort data zijn vrij beschikbaar of de corporatie koopt ze in bij een externe partij. Die deze inkomensbenaderingen weer heeft samengesteld aan de hand van bijvoorbeeld analyses van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Daarover later meer.

Op het scherm klikt Kamphuis er ondertussen een kaartje bij. ‘Als we die inkomensdata combineren met de vastgoeddata, zou Actium bijvoorbeeld kunnen afwegen om de volgende verduurzamingsmaatregel te starten bij huishoudens met de laagste inkomens. Zodat zij lagere energielasten krijgen.’

Er zijn nog meer mogelijkheden, vervolgt hij. ‘Ook het daadwerkelijk gas- en energieverbruik is – op complexniveau – bij ons bekend en kunnen we over de andere data heen leggen. En als we dat willen, kunnen we bijvoorbeeld ook laten zien waar warmtenetten gepland zijn.

De kern is dus dat de geografische informatietool al die verschillende data gestapeld kan presenteren.’ Miedema: ‘Dat maakt het complexe vraagstuk van verduurzaming inzichtelijker voor de collega’s die daar mee bezig zijn. Zij krijgen meer analysemogelijkheden en kunnen hierdoor beter onderbouwde beslissingen nemen.’

Datalabs
Dit voorbeeld over verduurzaming is het eerste ‘datalab’ van Actium. Met het oog op de nieuwe technologische mogelijkheden richtte de corporatie anderhalf jaar geleden haar ICT-afdeling anders in. Het technisch beheer en onderhoud van de systemen doet nu een externe partij. De focus van de afdeling ligt op de aanjaagrol om de corporatie ‘datagedreven’ te laten werken.

‘Door meer en slimmer gebruik te maken van beschikbare interne en externe databronnen krijgt de corporatie nieuwe inzichten die tot andere afwegingen kunnen leiden’, zegt Miedema. ‘Ook huurders, woningzoekenden, samenwerkingspartners en toezichthouders verwachten dat de corporatie die technologische ontwikkelingen volgt.’ Het datalab Datagestuurd onderhoud speelt daarop in.

cv-storingen met data te lijf
Traditioneel heeft planmatig onderhoud een vaste cyclus. ‘We onderzoeken nu hoe actuele data een belangrijke rol in het onderhoud kunnen krijgen’, zegt Kamphuis. Technisch is het bijvoorbeeld al mogelijk om cv-storingen met data te lijf te gaan. 

Een cv-ketel stuurt dan automatisch een signaal: ik ben weliswaar pas een half jaar geleden nagekeken, maar er is nu iets aan de hand. Kom kijken, anders ga ik stuk. Sensoren in dakgoten kunnen verstoppingen melden voordat er lekkage is. Voorbeelden van ‘dataficering’ die zorgen voor bewonersgemak én effectievere en goedkopere werkprocessen, zegt Kamphuis.

Digitale strategie
In de datalabs werken Miedema en Kamphuis samen met collega’s van de betrokken afdelingen en met experts van buiten. De belangrijkste vraag daarbij is: met welk doel willen we welke data verzamelen?

Er zijn steeds meer mogelijkheden om grote hoeveelheden data te analyseren en om algoritmes te ontwikkelen. Met behulp van algoritmes zou je bijvoorbeeld data van de dakgoten kunnen combineren met weersvoorspellingen van het KNMI. En kijken of daar verbanden tussen bestaan.

Maar niet alles wat mogelijk is, is ook noodzakelijk of wenselijk, zeggen ze stellig. ‘Het is belangrijk om focus aan te brengen en in logische, behapbare stappen aan de slag te gaan.’ Ze benadrukken ook dat datagedreven werken vooral geen ‘feestje voor ICT of data-experts’ mag zijn.

‘Het is een onderdeel van de digitale strategie van de hele organisatie. De ICT-afdeling van Actium heeft een faciliterende rol. Wij hebben de technische kennis. Samen met externe partners kunnen wij zorgen voor de tools waarmee we data visualiseren.’

‘Maar het zijn de inhoudelijke collega’s die uiteindelijk bepalen met welke vraagstukken we samen aan de slag gaan. En na het analyseren van de data is er altijd een menselijke expert nodig voor de interpretatie en het maken van keuzes. Dat laten we nooit aan een model of tool over. Dat blijven ondersteunende hulpmiddelen.’

Paspoortkopieën
De interne data vormen de basis van hun werk, legt Miedema uit. Die basis moet op orde zijn anders ga je aan de slag met verkeerde informatie. Actium heeft haar interne data laten onderzoeken door een externe partij. Bewaart de corporatie bijvoorbeeld gegevens die volgens de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) niet meer vastgelegd mogen worden?

Bij enkele werkprocessen bleek dat nog het geval. Paspoortkopieën bij afgesloten huurovereenkomsten bijvoorbeeld. Geruststellend was dat het verzamelen van alle interne data en het verwijderen van sommige gegevens geen ingewikkelde zoektocht opleverde. ‘Dat zegt iets over de mate waarin die interne data op orde zijn’, zegt Miedema.

‘De interne gegevens kunnen we aanvullen met externe data die vrij verkrijgbaar of te koop zijn.’ Miedema ziet in de toekomst liever dat corporaties dit soort gegevens collectief inkopen. ‘Niet alleen omdat dat werk scheelt, maar vooral omdat corporaties dan gezamenlijk afspraken kunnen maken over bijvoorbeeld de werkwijze van de datamakelaars.’

Vriendelijk sms’je
Bij Woonstad Rotterdam bereidt het team Digitale Informatie en Transformatie (DIT) de corporatie sinds anderhalf jaar voor op de digitale toekomst. Hier ligt de focus vooral op het ontwikkelen en uitvoeren van voorspellende modellen. De pilot die nu bij de afdeling Incasso loopt, vinden de dataconsultants Adriaan Nering Bögel en Wouter Tuinenburg tot nu toe het grootste succes.

‘Sensoren in dakgoten kunnen verstoppingen melden voordat er lekkage is’

De manager Incasso heeft het DIT-team ingeschakeld omdat hij nieuwe methoden wil gebruiken om het aantal betalingsachterstanden fors te reduceren en zo uiteindelijk ook ontruimingen te voorkomen. Aan de hand van eigen data van de corporatie, de betaalhistorie van huurders, hebben de dataconsultants een model ontworpen om te voorspellen wie volgende maand een achterstand zal hebben.

‘Het gaat daarbij altijd om de statistische kans op een betalingsachterstand’, nuanceert Nering Bögel. In de pilotfase krijgt een deel van die groep huurders een vriendelijk herinnerings-sms’je kort voor de vervaldatum van de huurbetaling. Daarin staat ook de mogelijkheid contact op te nemen met de afdeling Incasso. Als blijkt dat het aantal betalingsachterstanden in die groep behoorlijk daalt, kijkt Woonstad Rotterdam of ze het model bij alle 50.700 huishoudens gaat toepassen.

Privacyrisico’s
Deze pilot is natuurlijk erg privacygevoelig, beamen de dataconsultants van Woonstad Rotterdam. Het gaat om huurdersgegevens op adresniveau en daarbij ook nog eens om financiële gegevens. Daarom is het model uitgebreid besproken met externe juridische adviseurs en de afdeling Juridische zaken van de corporatie zelf.

‘Samen hebben we de uitgebreide Data Protection Impact Assesment (DPIA) ingevuld’, zegt Tuinenburg. ‘Dat is een vragenlijst in het kader van de AVG om vooraf de privacy risico’s van een gegevensverwerking in kaart te brengen en vervolgens maatregelen te kunnen nemen om die risico’s te verkleinen.’ Juridisch valt er op de pilot dan ook niks aan te merken, zeggen Tuinenburg en Nering Bögel.

AEDES-ONTWIKKELGROEP BIG DATA

Meer informatie over de ontwikkelgroep? Mail met David Albregts, adviseur Data en Benchmark bij Aedes.

Meer dan 30 corporaties namen in 2018 deel aan de Aedes-leergang Big Data. In vervolg hierop zijn in 2019 enkele corporaties en regionale samenwerkingsverbanden samen met Aedes de Ontwikkelgroep Big Data gestart. De komende tijd ontwikkelt deze groep voorspellende modellen en verspreidt de kennis daarover.

Verder onderzoekt deze groep de mogelijkheden van een collectieve inkoop van data. De eerste stap is al gezet: een onderzoeksbureau gaat bij het Centraal Bureau voor de Statistiek microdata verwerken en ontsluiten voor lokaal gebruik.

Het zijn ook nooit de data of een algoritme die beslissen wie het kenmerk ‘potentiële betalingsachterstand’ krijgt. Dat besluit neemt uiteindelijk altijd een collega van Incasso. En voordat Woonstad Rotterdam de pilot omzet in een regulier werkproces zal ze hier ook de Klantenraad bij betrekken.

Los van de vraag of iets juridisch mag, heeft het werken met data ook een ethisch/morele kant, stellen ze bij Woonstad Rotterdam. ‘Wij maken modellen, en die voeden we het liefst met zo veel mogelijk data’, zegt Tuinenburg. ‘Bovendien gebruiken we die modellen ten gunste van een maatschappelijk belang of omdat het voordelen biedt voor de corporatie en de huurders.’

Overzichtelijke stappen
Toch kennen ook zij soms twijfel. ‘Naast dataconsultants zijn wij ook gewone consumenten. Hoe zouden wij het vinden als wij zelf of onze ouders deel uit maken van een data-analyse?’ Daarom vinden ze het een goede zaak dat Woonstad Rotterdam dat soort vragen heeft opgenomen in een afwegingsmatrix Data en Ethiek.

Afwegingsmatrix Data en Ethiek stimuleert  intern debat of een data-analyse wenselijk is

‘Dat stimuleert het interne debat en helpt bij de beoordeling van de wenselijkheid van een project. Aan de hand van dat stuk gaan we in de organisatie samen in gesprek. Dan bespreken we bijvoorbeeld welke overleggen we binnen Woonstad naar hun mening moeten vragen over een voorgenomen data-analyse. Of wie erover beslist’, zegt Nering Bögel.

Het verzamelen van data en het koppelen van databestanden is geen doel op zich voor deze twee corporaties. Er is geen sprake van ‘alles aan de kant’ om digitale innovatie te versnellen. Succesvolle digitale transformatie vraagt om durf en soms om het nemen van risico’s, zegt Nering Bögel. ‘Maar dat moet voldoende doordacht, bewust en met kleine, overzichtelijke stappen gebeuren’, vindt Miedema. Data en algoritmes zijn dienend bij Actium en Woonstad Rotterdam en ze hebben nooit het laatste woord.

tekst: marjon van weersch, illustratie: aad goudappel