Volgend artikel
Aedes-Magazine editie 4-2019

Interview

HANS MOORS OVER CRIMINELE ONDERMIJNING

‘Het speelt daar waar mensen geld kunnen gebruiken’

6 minuten leestijd

Criminele ondermijning. Oftewel: de georganiseerde onderwereld die greep krijgt op de bovenwereld. Ook woningcorporaties hebben ermee te maken – is het niet direct dan wel indirect. Wat behelst het precies? En, wat moeten corporaties ermee? Interview met Hans Moors, expert in criminele netwerken.

Hoe vergroten we de weerbaarheid van professionals en bewoners tegen criminele ondermijning? Met het antwoord op deze vraag, ingebracht door Hester van Buren, voorzitter van de raad van bestuur van Rochdale, won deze woningcorporatie eerder dit jaar de publieksaward Innovatiechallenge leefbare wijken en buurten.

Innovatiechallenge Leefbare Wijken en Buurten

Met de strijd tegen criminaliteit won de Amsterdamse woningcorporatie Rochdale de Publieksaward in de Innovatiechallenge Leefbare Wijken en Buurten 2018-2019. De Juryaward ging naar Social Airbnb van de Nijmeegse corporatie Talis.

De prijsuitreiking betekende de afronding van een jaar zoeken naar vernieuwende oplossingen voor grote leefbaarheidsvraagstukken. Zes teams met een samenstelling van corporatiemedewerkers, hoogleraren, agenten, mensen uit de zorg, gemeenteambtenaren, huurders en vele anderen gingen de uitdaging aan. Hans Moors was een van hen.

De vraag is actueel. Criminele ondermijning, kort gezegd: de georganiseerde onderwereld die vat krijgt op de bovenwereld, wint terrein in Nederland. Ook sommige woningcorporaties hebben ermee te maken – Rochdale, maar ook een corporatie als Tiwos in Tilburg.

Wijken waar jongeren worden geronseld om hand- en spandiensten te verlenen aan drugsbendes, huurders die in opdracht op zolder wiet verbouwen, leegstaande winkels waar geld of drugs worden opgeslagen (stashen).

Subcultuur
De impact kan groot zijn. Er ontstaat een nieuwe subcultuur: waarom zou je een opleiding volgen of werken als je met weinig inspanning gemakkelijk maandelijks duizenden euro’s kunt verdienen? Gevolg: bewoners voelen zich onveilig, maar durven er niets van te zeggen uit angst voor ruzie of represailles. Een bedreiging voor de leefbaarheid.

Hoe urgent is deze criminele ondermijning? Hoe ontstaat het? En, wat moeten corporaties ermee? Expert Hans Moors, partner bij EMMA, een adviesbureau dat zich bezighoudt met maatschappelijke thema’s en tevens betrokken bij de Innovatiechallenge, geeft een schot voor de boeg.

Foto: Phil Nijhuis

Hans Moors

Is gespecialiseerd in onderzoek en advies op het gebied van sociale veiligheid, ondermijnende criminaliteit, radicalisering en leefbaarheid. Hij studeerde cultuurgeschiedenis (UU) en politieke filosofie (EHESS, Parijs). Werkte als docent en onderzoeker, organisatieadviseur en lector integrale veiligheid. Was hoofd van de afdeling veiligheid en criminaliteit, welzijn en zorg bij IVA Beleidsonderzoek en Advies (Tilburg University). Nu is hij partner van EMMA, Experts in Media en Maatschappij.

Wat is criminele ondermijning?
‘Het is een beetje een modewoord en een diffuus begrip. Zelf onderscheid ik drie soorten criminele ondermijning. Ten eerste de klassieke criminele samenwerkingsverbanden die op grote schaal gebruikmaken van mensen en ruimtes in bepaalde wijken en het daar min of meer voor het zeggen hebben. Die zeggenschap krijgen ze, omdat ze de mensen die in die buurten wonen ook wat te bieden hebben. Ze vormen zo geleidelijk aan een ‘alternatieve overheid’. Dit laatste komt in Nederland gelukkig niet voor.’

‘Meer zorgen maak ik mij over de stadswijken waar mensen het moeilijk hebben om het hoofd boven water te houden. Die kunnen terechtkomen in de zogenoemde ‘criminogene infrastructuur’. Denk aan Tilburg, waar, weten we inmiddels, zo’n 2.500 mensen actief zijn met het toppen van wiet. Gewone mensen die door criminele bendes worden ingeschakeld om iets bij te verdienen.’

‘In Tilburg zijn zo’n 2.500 mensen actief met het toppen van wiet, gewone mensen die door criminele bendes worden ingeschakeld’

‘Maar je hebt het ook over jongeren, die in opdracht drugs vervoeren of als katvanger hun bankrekening ter beschikking stellen om met hun pinpas geld op te nemen om dit zo wit te wassen. Die vorm van criminele ondermijning – ik noem het zelf wel eens de rotte kies in je gebit – vind ik voor woningcorporaties zeer relevant.’

‘Een derde vorm, een die vaak wordt vergeten, is ondermijning door bedrijven en andere organisaties die afspraken niet nakomen. Dat is simpelweg misdaad, het schaadt het vertrouwen en legt zo een bodem voor ondermijning. Hier zit echt een blinde vlek bij overheden en bedrijfsleven.’

Waar speelt het?

‘Overal waar mensen geld kunnen gebruiken en dus waar je zwart geld wit kunt wassen. In wijken waar veel mensen wonen die het niet zo breed hebben en waar leegstand is.’

‘Iedereen kent ze wel: lang leegstaande winkels, nagelstudio’s, shisha-lounges, kapperszaken, bruidswinkels; je ziet er nooit klanten en toch zijn ze er. Maar ook in de vastgoedwereld. Bij bedrijven en toezichthouders die dicht op de (economisch en logistiek) vitale infrastructuur zitten. En bij de corporaties dus.’

Is er iets bekend over de omvang?

‘We weten best veel, maar er is weinig samenhang tussen gegevens en kennis. Je hebt bijvoorbeeld in Zuid-Nederland de Taskforce Zeeland-Brabant, de oude Taskforce Aanpak Ondermijning. Die brengt jaarlijks in kaart wat er op dit gebied is aangetroffen – van de hoeveelheid opgerolde drugslaboratoria en wietplantages tot bezorgdiensten die behalve pakketjes ook drugs rondbrengen. De cijfers van deze taskforce laten wel een toename zien.’

‘We zijn dus best succesvol in opsporing en vervolging. Maar dat betekent doorgaans ook dat de business lucratief is en er nog meer te ‘vangen’ is. Anders zou de straatwaarde van drugs dalen, maar dat is niet zo. Als je kritisch bent, laten de cijfers van de taskforce vooral zien dat er – en ik zeg dit met respect – tegen de bierkaai wordt gevochten.’

Jongeren gaan bouwen aan hun eigen toekomst in Amsterdam

Team 6 in de Innovatiechallenge, een samenwerking tussen woningcorporaties Rochdale, Tiwos en Thuisvester, werkte een jaar lang aan de startvraag: hoe vergroten we de weerbaarheid van professionals en bewoners tegen ondermijning? Bekijk het filmpje Zwakke wijken in de greep van ondermijning

Ze kwamen tot twee oplossingen.

1. Corporaties betrekken jongeren uit de wijk. Samen met de jongeren wordt er letterlijk gebouwd aan hun toekomst. Het doel is een eigen huis, ontworpen en gebouwd door de jongeren zelf.

2. Eerder crimineel gedrag herkennen. Er wordt een expertteam opgericht en dit team wordt de vraagbaak voor de hele organisatie en organiseert workshops. Zo kan bijvoorbeeld een vakman, die een klus uitvoert en iets verdachts ziet, ergens met zijn vragen terecht.

Is ondermijnende criminaliteit nieuw in Nederland?

‘Nee, lees de rapporten van de commissie-Van Traa uit 1996. Daarin werd al voor ondermijning gewaarschuwd. In de tussentijd is de georganiseerde criminaliteit zo geïnstitutionaliseerd en geprofessionaliseerd dat je echt van een bedrijfstak kunt spreken. Die is vrij gemakkelijk toegankelijk voor jonge mensen, ook omdat wij drugs als iets normaals zijn gaan beschouwen.’

Hoe komt het dat corporaties nu ook met ondermijning te maken hebben?

‘Corporaties concentreren zich door wettelijke regels steeds meer op hun kernactiviteit: het verhuren van goedkope woningen aan mensen met een laag inkomen. Leefbaarheid staat op het tweede plan. Door het passend toewijzen, ontstaan er concentraties van deze mensen in wijken. Dat is een voedingsbodem, ze kunnen elkaar beïnvloeden. De buurman doet het, dus waarom ik niet?’

Wat voor gevolgen heeft criminele ondermijning voor de leefbaarheid in de wijken?

‘Die neemt af. Je krijgt allemaal vreemde processen; dat iedereen het wel weet, maar zijn mond houdt, uit angst voor represailles of omdat het wordt getolereerd.’

Wat kunnen corporaties eraan doen?

‘Corporaties hebben mensen die achter de voordeur komen – huismeesters, vaklieden, medewerkers van sociaal beheer. Die kennen hun Pappenheimers. Zij kunnen dingen signaleren, hebben langetermijnperspectief. Maar zelf criminele ondermijning signaleren, gaat nog een stap verder.’

Foto: Phil Nijhuis

‘Als ik corporatiedirecteur was zou ik toch elke paar maanden wel een uurtje willen praten met partijen betrokken bij veiligheid in buurten om de temperatuur van het badwater te peilen’

‘Criminele ondermijning is voor mij altijd georganiseerde criminaliteit. En simpel gezegd: die zie je niet zo makkelijk, omdat criminele netwerken liefst onder de radar opereren. Kijk, je kunt ook te maken hebben met vervelende jongeren of individuen die er criminele praktijken op na houden. Maar dat is iets anders. Ik krijg wel eens de indruk dat corporaties heel veel als ondermijning zien. Om een goed beeld te krijgen moet je in gesprek met andere partijen – de gemeente, politie, beveiligingsbedrijven, zorg- en welzijnsorganisaties.’

‘Als ik corporatiedirecteur was zou ik daar toch elke paar maanden wel een uurtje mee willen praten; niet met namen en rugnummers, maar gewoon de temperatuur van het badwater peilen. Merken jullie nu ook dat er iets aan de hand is in die wijk?

Ik weet: dat ligt gevoelig, ik heb het in sommige wijken wel eens geprobeerd, dan zie je bijna de argwaan over tafel ketsen. Dat is spijtig, want je hebt op dat gebied best veel initiatieven. Daar zie je corporaties niet of nauwelijks aanschuiven. Op individueel niveau kan ik mij dat voorstellen, je moet niet de politierol willen overnemen, maar op buurtniveau: dan vraag ik mij af: waarom eigenlijk niet?’

Ligt er ook een taak op sociaal gebied?

‘Ik vind van wel. Dat deden corporaties ook, volop, bijvoorbeeld in de Vogelaar-wijken. Daar zag ik corporaties zich van ganser harte scharen achter al die andere partners die ook bezig waren met het liften van wijken.’

‘Destijds werd daar kritisch over gedaan, daar heb ik ook aan meegewerkt, maar toch heeft het wel veel goeds gebracht. Je ziet helaas dat de corporaties zich daar tegenwoordig zeer terughoudend in opstellen.’

Rochdale wil kwetsbare jongeren zelf hun huis laten ontwerpen en bouwen. Is dat een goed plan om ondermijning te voorkomen?

‘Dat lijkt mij een uitstekend plan. Dan bied je een alternatief waarmee ze vooruit kunnen. Het helpt niets tegen ondermijning. Maar het is per slot van rekening het allerbelangrijkste om in een wijk positieve communities (onder jongeren) te krijgen. En ja, dan helpt dit.’