Volgend artikel
Aedes-Magazine editie 4-2020

Achtergrond

GROOTSCHALIGE VERDUURZAMING GEWENST, MAAR KAN HET WEL?

8 minuten leestijd

We gaan in maart 2021 stemmen voor de Tweede Kamer. In Aedes-Magazine belichten we een aantal belangrijke verkiezingsthema’s aan de hand van interviews met corporaties, politici en deskundigen. Dit keer: gaat grootschalige verduurzaming wel samen met de zorg voor betaalbaarheid en beschikbaarheid?

Lees ook de vorige artikelen in de serie:
Waar moeten al deze mensen dan wonen
Alleen maatwerk kan het tij keren: achterstandswijken dichterbij dan ooit

Iedere corporatie worstelt op zijn eigen manier met de grootschalige verduurzaming in combinatie met het regelen van genoeg betaalbare huurwoningen. Uit het onderzoek naar de opgaven en middelen van corporaties gedaan door drie ministeries (BZK, Financiën en EZK) en Aedes blijkt dat de verduurzamingsopgave voor de sociale huursector onhaalbaar is onder het huidige beleid.

Terwijl de investeringen van corporaties in verduurzaming en nieuwbouw maatschappelijk cruciaal zijn. Financieel leveren ze echter weinig op of er moet geld bij. De kosten stijgen harder dan de inkomsten, de huren van bewoners. Verduurzaming, woningonderhoud en nieuwbouw worden steeds duurder. En corporaties zijn de laatste jaren steeds meer belasting gaan betalen. Met als grootste boosdoener de verhuurderheffing, die de sociale huursector inmiddels meer dan 10 miljard euro heeft gekost.

Corporatiebestuurder Tonny van de Ven licht toe, dat bij Alwel in Breda verduurzamen belangrijk is, maar dat het nooit ten koste mag gaan van beschikbaarheid en betaalbaarheid van sociale huurwoningen. En hoogleraar Anke van Hal en Henk Nijboer geven hun visie op deze immense uitdaging. 

HENK NIJBOER, lid van de Tweede Kamer voor de PvdA en woordvoerder Wonen

‘Afschaffing verhuurderheffing koppelen aan prestaties’ 

Foto: Ronald Zijlstra

Henk Nijboer denkt dat verduurzaming een belangrijk verkiezingsthema wordt, maar waarschuwt dat het geen splijtzwam mag worden. ‘Dat kan gebeuren, als je het niet verantwoord doet. Je moet lage inkomens en middeninkomens meenemen en ze niet ineens een rekening presenteren. Daarom moet er geld bij vanuit de overheid.’

Sceptici hebben moeite met de snelheid waarmee de landelijke politiek de verduurzaming van het Nederlandse woningbestand wil doorzetten. Immers, bij grotere vervuilers dan de gebouwde omgeving is veel sneller milieuwinst te boeken tegen lagere maatschappelijke kosten.

Maar volgens Henk Nijboer moeten we niet denken in termen van of-of. ‘De uitstoot van stikstof en CO2 moet zo snel mogelijk omlaag. Daarom moet iedere sector zijn bijdrage leveren. Bovendien komt verduurzaming ook het woongenot ten goede. Een tochtig huis, waarin je de hele winter een trui draagt, is niet meer van deze tijd.’

Gezond verstand
Om de verduurzaming van bestaande bouw te versnellen ziet het Kamerlid een grote rol voor corporaties vanwege het enorme volume. Zij moeten hiervoor wel fiscaal of via een investeringsfonds tegemoetgekomen worden. ‘Ik denk dat de grote schaal belangrijk is om het betaalbaar te kunnen doen.’

Gezond verstand is volgens Nijboer daarbij cruciaal. ‘Een huis uit de jaren 50 verduurzamen is al gauw de moeite waard. Maar meteen helemaal naar label A brengen is geen goede besteding van publiek geld en corporatiegeld.’

Huurverlaging
Verduurzaming mag niet ten koste gaan van beschikbaarheid of betaalbaarheid, benadrukt de PvdA’er. ‘Ik ben vóór afschaffing van de verhuurderheffing, maar wel gekoppeld aan prestaties. Verduurzaming, nieuwbouw. Maar ook huurverlaging wat mij betreft.’ Huurders moeten volgens Nijboer net zoveel van verduurzamingsmaatregelen profiteren als kopers.

‘Kopers hebben hun zonnepanelen in zes, zeven jaar terugverdiend. De rest van de levensduur hebben ze een lagere energierekening. Het kan niet zo zijn, dat bij huurders het tegenovergestelde gebeurt, namelijk dat zij permanent opgezadeld zitten met een hogere huur. Daarom ben ik tegen de woonlasten-neutrale benadering. De huur mag wel iets stijgen, maar ik wil ook dat de huurders een deel van de opbrengst van die zonnepanelen krijgen.’

Geen duidelijke richting
Het Kamerlid erkent dat de kosten voor verduurzaming nog altijd onverminderd hoog zijn. Dat komt volgens hem, omdat de aanpak nog steeds te versnipperd is. Dat wijt hij aan het huidige kabinetsbeleid. ‘Niemand weet waar hij aan toe is. Moet ik nog een nieuw gasfornuis kopen of een nieuwe cv-ketel? Geen idee.’

‘Voldoende woongelegenheid is een publieke taak. Dan kun je niet zomaar tegen gemeenten zeggen: los het maar op’

‘Het kabinet biedt geen duidelijke richting. Je moet helder zeggen: in dat jaar verwachten we dit. Zoveel huizen, zoveel wijken. En je moet middelen beschikbaar stellen, met name voor lage inkomens en middeninkomens, om verduurzaming financieel haalbaar te maken. Veel mensen denken nu: ik wacht nog even, misschien komt er een regeling. Dat remt helaas ook de innovatie af.’

Publieke taak
In de motie-Nijboer/Ronnes is afgesproken dat bij een volgend kabinet de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) moet terugkeren. Dit moet het huidige gebrek aan centrale aansturing oplossen, vertelt Henk Nijboer.

‘Zorgen voor voldoende woongelegenheid is een publieke taak. Dan kun je niet zomaar tegen gemeenten zeggen: los het maar op. De verduurzaming van bestaande bouw moet nu zo massaal gebeuren, dat kun je niet alleen aan gemeenten en corporaties overlaten. Daar moet je nationale normen voor stellen en er budget bij leveren om het te realiseren.’ 

ANKE VAN HAL, hoogleraar Sustainable Building and Development aan Business Universiteit Nyenrode

‘Ik geloof vooral in veel meer samenwerking’ 

Foto: Babet Hogervorst

Volgens Anke van Hal creëer je meer draagvlak voor verduurzaming, als je het koppelt aan andere verbeteringen in de wijk. ‘Verreweg de meeste mensen vinden verduurzaming best belangrijk, maar andere zaken nog belangrijker. Dus als je een warmtenet aanlegt en er is een probleem met veiligheid of infrastructuur, los dat dan ook meteen op. Want je zet die wijk toch op z’n kop. Dat komt het draagvlak ten goede.’

De hoogleraar is nauw betrokken bij het programma Verduurzaming van kwetsbare wijken, waarin de energietransitie wordt aangegrepen om ook de leefbaarheid in die wijken te verbeteren. Van Hal ziet voor de Rijksoverheid een belangrijke rol weggelegd, maar niet voorschrijvend op wijkniveau.

‘Hoe je van het aardgas af kunt, is in elke wijk anders. Dat wat bewoners belangrijk vinden ook. Dus hoe lokaler de aanpak, hoe beter. Samenwerking is daarbij vereist. Partijen die weten wat er speelt in een wijk – bewoners , corporaties en de gemeente – moeten samen bepalen wat wenselijk is.’

Goed luisteren
De Rijksoverheid dient volgens Anke van Hal vooral als katalysator. ‘Het is heel fijn dat er nu geld beschikbaar is om te experimenteren, zoals met die proeftuinen. Ook wettelijk moet er voldoende ruimte komen, want onze regels zijn nog gebaseerd op een ander systeem.’

‘Ik hoop op financiële prikkels op de goede momenten, maar vooral dat de overheid goed luistert naar wat er in het werkveld speelt. Het is echt een kwestie van samen nu.’

Complex en nieuw
Dat de kosten voor verduurzaming nog altijd hoog uitvallen voor corporaties, verbaast Anke van Hal niet. ‘Het is een transitie, dus complex en nieuw. Het vereist andere technieken. Het zal een tijdje duren, voordat alle kinderziektes eruit zijn. Ooit promoveerde iemand op de vraag, waarom er geen vraag was naar de HR-ketel. Nu zijn ze standaard.’

‘Dit is echt de overgangsperiode in de energietransitie, waarin er geld bij moet en we lessen moeten leren’

‘Daarom zijn die proeftuinen belangrijk. Daar kan geleerd worden van elkaars ervaring. Op termijn zullen er steeds meer betaalbare oplossingen komen. Dit is echt de overgangsperiode, waarin er geld bij moet en we lessen moeten leren. De grote vraag is wanneer die curve gaat keren en het ineens hard gaat. Bij de HR-ketel was dat al niet te voorspellen. Dit is vele malen complexer.’

Volgens de hoogleraar heeft de coronacrisis de verduurzaming in zekere zin onder een vergrootglas gelegd. ‘Veel mensen werken thuis nu. In de zomer was het in sommige huizen bloedheet. Nu komt de winter eraan. Goed isoleren helpt in beide gevallen. De beschikbare subsidies helpen natuurlijk ook. Mensen houden niet van dwang, maar velen zien nu de noodzaak en maken vrijwillig de keuze om energie te gaan besparen.’

Iedereen is zoekende
Van Hal merkt wel dat veel corporaties momenteel wachten op de transitievisie warmte van hun gemeente. Dat vindt ze jammer. ‘Als je niet weet of er een warmtenet komt en waar, en op welke termijn, dan heb je de neiging je kruit nog even droog te houden.’

‘Ik zou corporaties juist adviseren: ga naar de gemeente toe en biedt je kennis aan. Iedereen is zoekende. Corporaties zijn een belangrijke speler en hebben kennis en ervaring die de gemeente niet heeft. Op elkaar gaan zitten wachten, daarin schuilt nu het grootste gevaar. Samen kun je heel veel voor elkaar krijgen.’ 

TONNY VAN DE VEN, voorzitter van de raad van bestuur van woningcorporatie Alwel in Breda

‘Hoge kosten drukken op tempo verduurzaming’ 

Foto: Tim Eshuis

Alwel brengt het aantal woningen dat verduurzaamd wordt momenteel in rap tempo omhoog, van 250 woningen naar zo’n 500 tot 550 woningen per jaar. Tonny van de Ven: ‘Ik zie het als een maatschappelijke taak voor corporaties om bij te dragen aan de energietransitie.’

Bij de meeste panden gaat het om isolatie of om een potentiële aansluiting op het bestaande warmtenet van Breda. Bij de wens om grootschalig te verduurzamen loopt de corporatie vooral aan tegen de kosten.

‘Wij dachten dat het voor een tussenwoning neerkwam op 55.000 euro, maar het gaat vaak richting 70.000 euro’, vertelt Van de Ven. ‘Grote volumes zouden moeten leiden tot prijsdalingen, maar daar merk ik weinig van. Veel corporaties worstelen daar mee. Ik hoor vaak: moeten we niet wachten, totdat de techniek beter is? Zoals een kwalitatief goed en betaalbaar alternatief voor de cv-ketel.’

Meebewegen
Afschaffing van de verhuurderheffing is een vereiste om meer verduurzaming mogelijk te maken. Dat daar afspraken met de Rijksoverheid tegenover staan, vindt Tonny van de Ven terecht. ‘Maar dan moeten gemeenten meebewegen in het gevraagde tempo, zowel bij het aanwijzen van bouwlocaties voor nieuwbouw als bij verduurzaming.’

Een huurverlaging, zoals PvdA’er Henk Nijboer bepleit, is volgens de corporatiebestuurder niet aan de orde. Wel gaan na de aanleg van zonnepanelen de servicekosten omlaag, vertelt zij. ‘Na een grote renovatie zoals isolatie gaat de huur meestal wat omhoog. Conform het Woonakkoord ligt er een staffel, zodat een gedeelte van de besparing bij de bewoner terechtkomt. Ik vind het belangrijk dat dit ook in wetgeving wordt vastgelegd.’

Gokken
Van de Ven herkent zich niet in de kritiek van Anke van Hal dat corporaties momenteel te veel wachten op hun gemeente. Maar zij erkent dat het soms lastig is om plannen te maken. ‘Alwel werkt binnen drie verschillende gemeenten. Twee van hen zijn nog maar net begonnen aan hun transitievisie warmte.’

‘De energietransitie is uiteindelijk toch een kwestie van samen optrekken met de gemeente en particuliere eigenaren’

‘Dan is het gokken: wat gaat die gemeente doen? Burgers worden per wijk geïnformeerd. Voor de gemeente is het dan lastig als de corporatie vooruitloopt, zeker in een straat waar zowel huurders als particuliere eigenaren wonen. Het is uiteindelijk toch een kwestie van samen optrekken.’

Pas op de plaats
De gemeente Breda is heel actief, vertelt de corporatiebestuurder, maar weet nog niet precies waar ze het warmtenet gaan uitbreiden en wanneer. Ze is afhankelijk van de medewerking van particuliere huizenbezitters, voor wie het heel ingrijpend is. ‘De meesten hebben niet zomaar 10.000 euro klaarliggen. Dus moeten we soms pas op de plaats maken. Maar waar het wel mogelijk is, wil de gemeente ons maximaal faciliteren.’

De energietransitie laten samengaan met een metamorfose voor kwetsbare wijken is volgens Tonny van de Ven alleen haalbaar op kleine schaal. ‘Ook voor die integrale wijkaanpak heb je de particuliere huizenbezitter nodig. Als hij nog tien jaar op z’n handen zit, kun je weinig. In gebieden waar je grotere concentraties wooncomplexen hebt, biedt het zeker kansen. Het is een mooie gedachte, maar de praktijk is vaak weerbarstig, vrees ik.’

Acceptabel
Verduurzamen is belangrijk, maar mag bij Alwel nooit ten koste gaan van beschikbaarheid en betaalbaarheid. ‘Ook in Breda zijn de wachtlijsten inmiddels opgelopen tot zes à zeven jaar. Dat heeft prioriteit. We liggen op koers om in 2050 CO2-neutraal te zijn. Maar ik vind het ook acceptabel als het 2060 wordt, en we hebben wel de woningnood opgelost met betaalbare huurwoningen.’ 

Meer horen over de uitdagingen en dilemma's in de sociale woningbouw in Nederland? Beluister dan afleveringen uit de podcastserie Meer dan een huis.
In elke aflevering gaat presentator Quintin Wierenga op zoek naar antwoorden op prangende vragen over leefbaarheid, duurzaamheid, woningnood, wonen en zorg en andere aspecten van het sociale huurstelsel.

tekst: marlies kolthof, openingsfoto: simone-michelle de blouw