Volgend artikel

Achtergrond

‘DE GROOTSTE INNOVATIE ZIT IN DE SAMENWERKING ZELF’

Versnellen van de verduurzaming

7 minuten leestijd

Met ‘business as usual’ gaan we de verduurzamingsopgave niet op tijd en betaalbaar realiseren. Corporaties en marktpartijen moeten meer samenwerken, van elkaar leren en projecten opschalen. De Renovatieversneller, een traject van de gezamenlijke branches en het ministerie van BZK, gaat daarbij helpen. Maar we hoeven niet bij nul punt nul te beginnen. In verschillende regio’s zijn al stappen gezet. Zoals bij de Utrechtse Isolatie-uitdaging.

De schrik slaat ons om het hart, schreven Portaal, Mitros en Bo-Ex in hun uitnodiging aan andere corporaties om mee te doen met de Isolatie-uitdaging. De drie Utrechtse woningcorporaties hebben het dan over de 108 miljard euro die het verduurzamen van de Nederlandse corporatiewoningen gaat kosten.

Het bedrag is gebaseerd op de door de corporaties ingevulde Aedes-Routekaart CO2-neutraal 2050. Die kosten moeten fors omlaag als corporaties de CO2-reductie en daarmee hun bijdrage aan het Klimaatakkoord op tijd willen realiseren.

Samen kunnen ze de verduurzamingsopgave sneller en beter oppakken, daar zijn de drie Utrechtse corporaties van overtuigd. Het beter isoleren van bestaande woningen zien ze als eerste gezamenlijke uitdaging.

‘We weten nog niet overal hoe we onze huizen duurzaam verwarmen, maar van goede isolatie krijg je nooit spijt’

‘We weten nog niet overal hoe we onze huizen duurzaam verwarmen als de gaskraan straks dicht is’, zegt Marianne Lamberts, projectleider bij Bo-Ex. ‘Maar van goede isolatie krijg je nooit spijt, want daarmee verminder je de warmtevraag.’

Gevelisolatie
Dak- en vloerisolatie zijn volgens de Utrechtse corporaties niet zo’n uitdaging. ‘Daken zijn bijvoorbeeld bijna altijd van bovenaf te isoleren, dikte is dan niet zo belangrijk’, legt Lamberts uit. ‘Gevelisolatie is een groter probleem. De huidige materialen en technieken geven veel overlast voor bewoners, ze hebben grote bouwkundige en esthetische impact en de kosten zijn veel te hoog.’

‘Bovendien geven de traditionele oplossingen een te lage isolatiewaarde voor duurzaam verwarmen.’ Kortom: voor gevelisolatie is nog geen slimme en snelle oplossing om woningen goedkoper te verduurzamen.

Vijf finalisten
De drie Utrechtse corporaties daagden met een wedstrijd de markt uit om met innovatieve oplossingen te komen: de Isolatie-uitdaging. 40 bedrijven en consortia uit binnen- en buitenland zonden dit voorjaar hun bijdrage in.

De jury, met daarin onder meer Klimaatakkoord-onderhandelaar Diederik Samsom en Woonbond-directeur Paulus Jansen, heeft inmiddels vijf finalisten verkozen. Op 25 juni volgt de finale en beslist de jury wie de drie winnaars zijn. Het is de eerste keer dat de Utrechtse corporaties zo’n wedstrijd samen organiseren.

Renovatieversneller en Startmotor

Corporaties die meer willen weten of mee willen doen met de Renovatieversneller kunnen contact opnemen met Maarten Georgius, adviseur Opdrachtgeverschap bij Aedes.

Om de verduurzamingsopgave uit het Klimaatakkoord te versnellen werken corporaties samen met andere partijen. Dat verloopt via twee routes:

- De Startmotor richt zich op het realiseren van aansluitingen op warmtenetten.

- De Renovatieversneller ondersteunt het standaardiseren en bundelen van de vraag naar bijvoorbeeld isolatiemaatregelen, warmte-installaties en all-in renovaties.


Vanaf dit jaar tot 2023 stelt het ministerie van BZK als opdrachtgever 135 miljoen euro beschikbaar voor de Renovatieversneller. Aedes, Techniek Nederland, Bouwend Nederland en OnderhoudNL organiseren regionale bijeenkomsten om het proces van samenwerking te ondersteunen.

Proefwoningen
In het begin was het even zoeken, erkent Lamberts. ‘Ook al is onze verduurzamingsopgave dezelfde, we zijn wel drie verschillende organisaties. Elke corporatie heeft haar eigen opvattingen over de vraagspecificatie aan de markt. Daar hebben we ook veel over gesproken. Dat kost aanvankelijk meer tijd dan wanneer je dat alleen doet.’

De Utrechtse corporaties zien de samenwerking vooral als een kans, benadrukt ze. De drie winnaars mogen eind dit jaar hun oplossing verder ontwikkelen en ervaring opdoen in proefwoningen van Mitros, Bo-ex en Portaal.

Twintig corporaties doen al mee
De Isolatie-uitdaging reikt echter verder. De drie corporaties willen het proeftraject vergroten om uiteindelijk de beste isolatiemethodes op te kunnen schalen naar zoveel mogelijk sociale huurwoningen. Daarom hebben zij andere corporaties gevraagd zich als sympathisant aan te sluiten.

Dat maakt de uitdaging voor de winnaars ook interessanter. Inmiddels doen al bijna twintig corporaties mee. Zij leveren een bijdrage aan de kosten en hebben zich onder meer bereid verklaard om ook een pilot uit te voeren.

Koplopers, volgers en peloton
‘Die pilots zijn erg belangrijk’, zegt Lamberts. ‘Innovatie moet altijd eerst in de praktijk getest worden en dat kan niet door een nieuw product of proces meteen op 500 woningen toe te passen. Volume is belangrijk voor vernieuwing, maar met alleen volume krijg je geen innovatie.’

In de pilots gaan de corporaties samen met de marktpartijen uitgebreid kijken hoe de winnende oplossingen in de praktijk werken. Hoe snel is de isolatie aangebracht? Wat is de impact voor de bewoners? Leidt het tot de gewenste verlaging van de warmtevraag? Aan de hand van die monitoring ontwikkelen ze de oplossingen samen verder door.

‘Met alleen volume krijg je geen innovatie, we moeten eerst testen in de praktijk’

‘De Isolatie-uitdaging betekent ook samen veel kleine stapjes zetten’, zegt Lamberts. ‘We hanteren daarbij het systeem waarmee we in het Regioplatform Woningcorporaties Utrecht al ervaring hebben opgedaan. Mitros, Portaal en Bo-Ex zijn de koplopers en de sympathiserende corporaties de volgers.’ Lamberts verwacht dat de eerste pilots dit jaar afgerond zijn en dat het proeftraject met de sympathisanten in 2020 resultaten oplevert.

Vraagbundeling
‘Als alles succesvol verloopt, kunnen we daarna met het peloton de vraagbundeling echt tot stand brengen.’ Of die vraagbundeling dan ook leidt tot collectieve inkoop door de samenwerkende corporaties, valt nu nog niet te zeggen. ‘Zo ver zijn we nog niet. Nogmaals: we doen dit stap voor stap. Dat geldt voor de productontwikkeling en voor het proces.’

Jan Koning is adviseur Inkoop van de Nijmeegse/Wijchense corporatie Talis, één van de sympathiserende corporaties in de Isolatie-uitdaging. Het belangrijkste doel ligt volgens hem in de totstandkoming van een gezamenlijke vraag. ‘Daarmee laten we als corporaties zien dat we als een collectieve opdrachtgever naar de markt kunnen kijken. Dat we niet allemaal het wiel opnieuw uit willen vinden.’

Illustratie: Aad Goudappel

Kennis van morgen
Koning adviseert al sinds 2012 over professioneel opdrachtgeverschap. Hij weet dat vraagbundeling voor corporaties ook verlies van autonomie kan betekenen. ‘Er is tijd voor nodig geweest om die hobbel te nemen. Maar zie waar we nu staan. De sympathiserende corporaties hebben geen invloed op de verkiezing van het winnende concept en toch zijn we bereid om dat idee als pilot mee uit te werken. Om vervolgens te kijken hoe we dat op grote schaal kunnen toepassen.’

Het kan ook niet anders, vervolgt hij. ‘De verduurzamingsopgave is enorm. Met de kennis en materialen van nu staat die opgave niet in verhouding tot onze financiële armslag en de betaalbaarheid van onze woningen voor onze huurders. Bovendien hebben we behalve met CO2-neutraliteit ook te maken met klimaatadaptie en circulariteit. We moeten dus wel gezamenlijk investeren in het naar boven krijgen van de kennis van morgen.’

Projecten ontwikkelen tot processen
Hoe kijken marktpartijen ondertussen naar de samenwerking rond de verduurzamingsopgave? We vragen het één van de finalisten. Brechje Lubse is manager Markt & Ontwikkeling van Hagemans Vastgoedonderhoud. Samen met drie andere vastgoedonderhoudsbedrijven doen zij als CO2llectief mee aan de Isolatie-uitdaging. Als oplossing hebben ze een ‘patchwork-systeem’ ontwikkeld om woningen op maat van binnenuit te isoleren, legt Lubse uit.

‘Het zou in de genen van alle betrokkenen in de branche moeten zitten om van het begin af aan samen te werken’

Kort gezegd bestaat de inzending uit een combinatie van producten en technieken. Omdat ze werken met kleine prefabpanelen hoeven ze niet lang in de woning te zijn en is inmeten niet nodig. De afwerking kunnen bewoners naar eigen smaak vormgeven, bijvoorbeeld met behang of verf. Om tot deze oplossing te komen, hebben de vastgoedonderhoudsbedrijven de industrie opgezocht.

In de genen
‘De grootste innovatie zit in de samenwerking zelf’, zegt Lubse. ‘Zo’n wedstrijd als de Isolatie-uitdaging activeert dat zonder meer. Maar eigenlijk is het jammer dat er een wedstrijd voor nodig is om elkaar op te zoeken en deze beweging in gang te zetten. Het zou in de genen van alle betrokkenen in de branche moeten zitten om van begin af aan samen te werken.‘

‘Wij horen nog steeds vanuit de industrie: “Zeg maar wanneer jullie het nodig hebben, dan zorgen wij er voor.” Wij vragen echter niet alleen om een product of dienst, we vragen om innovatiekracht. We willen dat de hele keten en ook de industrie meedenkt in het proces. Niet alleen over bewezen materialen en technieken, maar ook over vernieuwing en de manier waarop we makkelijk kunnen opschalen.’

‘Een over het jaar verspreide gebundelde vraag, volume en lange termijn zijn voor aanbieders heel belangrijk’

Ze benadrukt dat de bouw daarbij ook naar zichzelf moet kijken. ‘Wij bouwers, aannemers en onderhoudsbedrijven moeten ook actiever zijn. Niet wachten op een gedetailleerde vraag van bijvoorbeeld een corporatie, maar echt aanbodgericht werken, zelf het initiatief nemen om nieuwe producten te ontwikkelen.’

Van corporaties verwacht Lubse vooral ook continuïteit. Een over het jaar verspreide gebundelde vraag, volume en lange termijn zijn voor aanbieders heel belangrijk. Dan kunnen we samen met de industrie producten ontwikkelen en afspraken maken over het afstemmen van onze planningen. Door zo samen te werken ontwikkelen we projecten tot processen.’

Meerdere regio’s
Corporaties en marktpartijen hebben inmiddels in meerdere regio’s en op meerdere terreinen samenwerking gezocht. In met name Zuid-Nederland bundelden corporaties, industrie en bouwbedrijven hun krachten om betaalbare en duurzame nieuwbouw te realiseren. Ook dat proces begint bij een vraagbundeling van de corporaties. In Noord-Holland onderzoeken zeven corporaties hoe ze samen kunnen werken aan een haalbare en realistische aanpak van de klimaatopgave.

‘Huurders zitten niet te wachten op een bepaald systeem, zij willen gewoon een betaalbare energierekening’

Strategisch inkoopadviseur Martin Hondius van Pré Wonen legt uit wat dit betekent: ‘Wij benaderen de markt bijvoorbeeld met de vraag: we willen op onze daken duurzaam energie opwekken, komen jullie maar met een goede en betaalbare oplossing. Die vraag hebben we samen met de andere vijf corporaties geformuleerd.’ 

‘Tijdens dat proces werd één ding steeds duidelijker: huurders zitten niet te wachten op een bepaald systeem, zij willen gewoon een betaalbare energierekening.’ Uiteindelijk is het de bedoeling dat de zeven corporaties samen hun warmtevraag bundelen en daarmee zorgen voor volumevergroting en kostenreductie.

De tijd is rijp
Landelijk zijn het ministerie van BZK en de brancheverenigingen Techniek Nederland, Bouwend Nederland, OnderhoudNL en Aedes nu gestart met de Renovatieversneller (zie kader eerder op deze pagina). Met dit traject willen de partijen corporaties in staat stellen om hun vraag te bundelen en de markt uit te dagen om innovatieve, gestandaardiseerde oplossingen te leveren.

‘De Renovatieversneller kan enorm helpen kansrijke pilots op te schalen naar grote aantallen sociale huurwoningen’

‘De tijd is er rijp voor’, zegt Hans van Harten, secretaris van het Regioplatform Woningcorporaties Utrecht. ‘Corporaties zijn natuurlijk al jaren bezig met verduurzaming. Nu leggen we daarbij ook verbindingen en zoeken we elkaar op. De Renovatieversneller kan enorm helpen de kansrijke pilots van de Isolatie-uitdaging op te schalen naar grote aantallen sociale huurwoningen.’

De andere gesprekspartners delen het enthousiasme. Hondius: ‘De Renovatieversneller is superinteresssant. Ik verwacht dat dit onze sector en de markt een flinke stimulans geeft en daarmee de realisatie van de klimaatopgave dichterbij brengt.’ 

tekst: marjon van weersch