Volgend artikel

Achtergrond

IN ÉÉN JAAR 600 LOKALE PRESTATIEAFSPRAKEN

6 minuten leestijd

Nog nooit zijn er zoveel prestatieafspraken gemaakt als in 2016. Het eerste jaar waarin gemeenten, corporaties en huurders dit volgens de nieuwe stijl van de Woningwet deden. Welk beeld laten de ruim 600 prestatieafspraken van de Nederlandse sociale huisvesting zien? En hoe gaat het proces in de praktijk? Bijvoorbeeld in Ede.

Als je alle prestatieafspraken die in 2016 in Nederland zijn opgesteld wilt printen, krijg je vier volle A4-dozen. In dit eerste jaar waarin gemeenten, corporaties en huurdersorganisaties volgens de Woningwet (zie kader) prestatieafspraken hebben gemaakt, is het aantal fors toegenomen. Directeur-adviseur Hanjo Lagas en onderzoeker Fokke de Jong van Atrivé weten er alles van. In opdracht van het ministerie van BZK maakte het adviesbureau een kwantitatieve en kwalitatieve optelsom van de nieuwe prestatieafspraken. Het aantal groeide van ruim 100 per jaar in de voorafgaande jaren tot meer dan 600 in 2016. In bijna 80 procent van alle gemeenten zijn vorig jaar prestatieafspraken gemaakt.

Die gaan in eerste instantie natuurlijk over de sociale huisvesting in een gemeente. Maar al die afspraken samen geven ook een goed landelijk beeld. Daarom rapporteert het ministerie van BZK er jaarlijks over aan de Tweede Kamer. Het onderzoek van Atrivé is daarvoor één van de bronnen. ‘Dit jaar is BZK natuurlijk extra benieuwd hoe de afspraken nieuwe stijl volgens de Woningwet in de praktijk uitpakken’, zegt De Jong. ‘Heeft het meerwaarde?’ De onderzoekers zeggen in ieder geval al volmondig ‘ja’. Lagas: ‘Dat hebben we overal in het land gehoord. Er is waardering voor elkaars inbreng. En het is voor het eerst dat er zoveel concrete afspraken zijn gemaakt. De nieuwe prestatieafspraken helpen de gemeente, corporaties en huurdersorganisaties om elkaar scherp te houden.’

Concreet en meetbaar
Overal staat bij alle drie de partijen de bouw of aankoop van goedkope woningen hoog op de agenda, blijkt uit de Atrivé-analyse. Energiebesparing en de huisvesting van vluchtelingen waren voor corporaties en gemeenten ook belangrijke onderwerpen. Corporaties hebben aandacht voor de huurprijzen voor nieuwe huurders en het passend toewijzen, zeggen de onderzoekers. Thema’s als veiligheid, het voorkomen van overlast en de samenstelling van de wijken zijn vaak agendapunten die huurdersorganisaties bij de prestatieafspraken inbrengen.

Over veel onderwerpen in de prestatieafspraken (zie de top 10 in het kader) zijn vorig jaar concrete afspraken gemaakt. ‘Een sterke toename vergeleken met andere jaren’, zegt De Jong. ‘Neem de gewenste ontwikkeling van de woningvoorraad in een gemeente. Daarover zijn in 2016 in 95 procent van de prestatieafspraken een of meer van die concrete afspraken gemaakt. Dat zijn echt meetbare ijkpunten voor de prestaties.’ Partijen spreken ook vaak af om concreet iets niet te doen, bijvoorbeeld dat de corporatie in 2017 geen huizen zal verkopen.

Wonen en zorg is een uitzondering. Het valt op dat de drie partijen het over het algemeen lastig vinden om daarover concrete afspraken te maken. Terwijl dit toch ook een van de vier prioriteiten is in de Woningwet. ‘Het is lastig om bijvoorbeeld de behoefte aan huisvesting voor ouderen goed in te schatten’, verklaart Lagas. Ouderen zeggen wel dat ze willen verhuizen, maar in de praktijk blijven ze vaak toch in hun eengezinswoning wonen. De onderzoekers zien wel vaker procesafspraken om de behoefte aan ouderenhuisvesting nog eens goed te onderzoeken.’

Bijdrage andere partijen
‘Opvallend is dat vooral de corporaties de inspanningen en investeringen moeten leveren in het merendeel van de afspraken’, zegt Lagas. Deels logisch, de Woningwet zegt dat corporaties elk jaar afspraken moeten maken met gemeenten en huurdersorganisaties over de prestaties die ze gaan leveren. Zo krijgen hun investeringen een verankering in het gemeentelijke woonbeleid. Maar de vraag wat corporaties daarvoor van de andere partijen nodig hebben, blijft in de prestatieafspraken wat onderbelicht. Lagas: ‘Soms vindt men elkaar daarin wel. Bijvoorbeeld bij afspraken over de bouw van sociale huurwoningen en de prijs van gemeentegrond. Huurdersorganisaties vervullen vaak een rol als ambassadeur. Zij zorgen bijvoorbeeld voor draagvlak in de buurt als de corporatie bijzondere doelgroepen huisvest. Of ze regelen energiecoaches die bewoners advies geven.’

Illustratie: Aad Goudappel

Vooral op het terrein van duurzaamheid vinden corporaties de bijdragen van gemeenten vaak beperkt. Bijvoorbeeld bij het energiezuinig maken van gemengde complexen met sociale huur en koopwoningen, illustreert De Jong. ‘Het is heel moeilijk om in een flat slechts een deel van de woningen naar nul-op-de-meter te brengen. Corporaties hebben de gemeente nodig om ook de eigenaar-bewoners mee te krijgen. De gemeente zou die bewoners bijvoorbeeld een duurzaamheidslening kunnen verstrekken. Maar gemeenten hebben dat vaak nog niet op hun netvlies.’

Ondertussen in Ede
In Ede maken ze al sinds 2008 prestatieafspraken. Ervaren ze hier een groot verschil nu dat gaat volgens de Woningwet? We zitten aan tafel met enkele ondertekenaars van de recente prestatieafspraken. Wim Sterkenburg en Marian Teer vormen de directie van corporatie Woonstede. Namens woningcorporatie Plicht Getrouw is vicevoorzitter Dick van den Berg aangeschoven. De Huurdersbond Ede e.o. is vertegenwoordigd door voorzitter Wim Kok. ‘Het proces is formeler en scherper geworden’, zegt Sterkenburg. ‘Zo heeft de Huurdersbond enkele kritische kanttekeningen geplaatst. Die staan in de prestatieafspraken ook duidelijk vermeld.’ De anderen knikken. ‘In het verleden kozen we dan vaker voor een wat abstractere formulering waar iedereen zich wel in kon vinden’, zegt Teer.

‘We zetten met deze prestatieafspraken zeker stappen in de goede richting’, zegt Kok. ‘Mijn handtekening staat er niet voor niets onder. Maar ik weet nog steeds niet of ik er blij of verdrietig om moet zijn.’ Het pijnpunt voor de huurdersorganisatie heeft onder andere te maken met het aantal sociale huurwoningen dat uiteindelijk aan de voorraad wordt toegevoegd. De gegevens over de aanbodkant zijn redelijk helder, zegt Kok. ‘Dat is geplande nieuwbouw minus sloop en verkoop. Maar we hebben onvoldoende zicht op de vraag. Hoeveel vluchtelingen en andere mensen met een bijzondere urgentie moeten corporaties de komende tijd huisvesten? Daarnaast verblijven er nu in het buitengebied mensen permanent op campings. Dat mag niet meer. Dus die gaan ook een beroep doen op onze woningen. Hoeveel blijven er dan netto over?’

Agenda
Een ander punt van zorg voor de huurdersorganisatie is het ‘energieverhaal’. Kok vindt dat dit grotendeels bij de corporaties en huurders over de schutting wordt gegooid. ‘Het is toch onbillijk dat de onderkant van de samenleving wordt verplicht tot het nemen van allerlei duurzaamheidsmaatregelen en de woningbezitters niet.’ De pijn zit ook in het feit dat de labelsprongen die Woonstede met haar woningen heeft gemaakt tot veel minder energiebesparing leiden dan werd verwacht. Daarom is in de prestatieafspraken geregeld dat de corporatie en de Huurdersbond in een pilot onderzoeken op welke manier verduurzaming wel tot een positief resultaat voor zowel de woonlasten als het klimaat leidt.

‘Prestatieafspraken maken duidelijk waar de schoen wringt en waarop we moeten monitoren’

De recente prestatieafspraken zijn niet helemaal in pais en vree tot stand gekomen, concludeert Van den Berg. ‘Maar daarin schuilt ook de kracht. Het wordt duidelijker waar de schoen wringt.’ Sterkenburg knikt. ‘We zien het bij thema’s als de ontwikkeling van de woningvoorraad en bij de toetsing van door de overheid vastgesteld landelijk beleid, bijvoorbeeld over duurzaamheid. De agenda wordt scherper en we zien steeds beter waar we op moeten monitoren.’

Verantwoording
De wethouder die in december haar handtekening plaatste onder de prestatieafspraken in Ede vertrok begin dit jaar. Zo ziet de politieke realiteit er vaker uit. De huidige wethouder Harry van Huijstee was voorheen voorzitter van de PvdA-fractie in de gemeenteraad. Hij kent de inhoud van de prestatieafspraken ook vanuit die functie. En hij is er blij mee. Ook door de verschillen van mening. ‘Zonder wrijving geen glans’, vindt hij. Prestatieafspraken zijn voor hem geen doel op zich. Ze zijn een middel om uiteindelijk tot een betere woningmarkt in Ede te komen. Natuurlijk gebruiken alle drie de partijen de prestatieafspraken ook deels ter verantwoording. ‘Ik aan de gemeenteraad, de huurdersorganisaties aan hun achterban en de corporaties aan de huurders en de raad van commissarissen. Ook daarom staan er concrete, meetbare acties in. Zodat we aan het eind van het jaar kunnen zeggen: dit hebben we gehaald en dat allemaal nog niet. En vooral op die pijnpunten kunnen we met zijn allen nu beter sturen.’

De Atrivé-onderzoekers onderschrijven dat. Nu er voor het eerst zoveel concrete prestatieafspraken zijn gemaakt, kunnen de partijen de komende jaren goed gaan monitoren. De Jong en Lagas kunnen zich voorstellen dat daarover concrete afspraken worden gemaakt bij de nieuwe cyclus in 2017. Prestatieafspraken zijn gemeengoed geworden in Nederland.

TOP 10 ONDERWERPEN PRESTATIEAFSPRAKEN

De Woningwet regelt dat de gemeente in een Woonvisie haar volkshuisvestingsbeleid voor vier jaar omschrijft. De corporaties leveren vervolgens jaarlijks voor 1 juli een bod in bij de gemeente met hun plannen. Vervolgens gaan gemeente, corporaties en huurdersorganisaties onderhandelen over de prestatieafspraken. Het totale pakket sturen ze voor 15 december naar de minister.

Onderwerpen die het meest terugkomen in de prestatieafspraken

• duurzaamheid/energetische woningverbetering (89 procent)

• huisvesting statushouders (86 procent)

• leefbaarheid en gebiedsgerichte aanpak (86 procent)

• nieuwbouw woningen (84 procent)

• verkoop van huurwoningen (80 procent)

• huurprijsbeleid (72 procent)

• huisuitzettingen/schuldhulp (65 procent)

• woningaanpassing voor ouderen (64 procent)

• omvang doelgroep/kernvoorraad (62 procent)

• huisvesting overige urgente doelgroepen (62 procent)


Bron: Zicht op prestatieafspraken, analyse over prestatieafspraken 2016, Atrivé

tekst: marjon van weersch, illustraties: aad goudappel